Amawal amasɣan n tmaziɣt
Sɣur : D.Messaoudi
Taγult n usγan d tawwurt tameqqrant seg d-keccmen yimerḍilen aεraben γer tmaziγit. D tidet, kra seg yimerḍilen-a ttusertayen, maca aṭas seg-sen ttγimin akk-n s talγa-nsen tanaṣlit, d ayen yessedramen anagraw γef tebna tutlayt tamaziγt d wayen yettekkin deg usentali n tmeggarut-a. I lmend n waya, yesḍulli ad nemdel tawwurt-a n ureṭṭal d wad nales tiṣki n wayen yeddermen s useqdec n wawalen inaṣliyen n tmaziγt, ara d-nenadi seg tentaliwin-is, akked usmuzzeγ n yimerḍilen-nni. Macci d aya kan, yessefk daγen ad d-naf tarrayt iyes ara nessekcem awalen-a γer tmesgida akked utelfaz, ladγa deg wallaγ n yimamen akked yimesnakucen, ama d iqbayliyen, ama d aεraben.
Deg wayen ay d-yetteddun, ad d-efkeγ zwar awalen utbiten; γurwat ad awen-ikellex yirem-a n « utbiten » [1], imi netta yecmel-d ama d awalen-nni sseqdacen imaziγen watlayi, ama d wid-nni sseqdacen yemnadayen deg yedlisen. Sakkin, ad d-efkeγ kra n wawalen ay d-snulfaγ s tarrayin yettwassnen yakan deg taγult-a, am usuddem, asmuzzeγ alγawan, tasuγelt tasekkilant, atg. Deg taggara, ad d-bedreγ idlisen ay sqedceγ deg unadi-a d wad as-d-seggriγ s wumuγ deg ara d-ssegziγ awalen yuεṛen.
Awalen utbiten :
| - abekkaḍ | - péché |
| - abennan | - vain |
| - acehhed | - fait de prononcer la chahada |
| - acrik | - associé |
| - adgaẓ | - supplice |
| - adnubi, udnib | - pécheur |
| - aḥeǧǧaǧ, ahaggag | - pèlerin |
| - aḥuǧǧu | - pèlerinage |
| - ajahed | - fait de combattre, djihad |
| - ajenniw | - démon, djinn |
| - akafriw | - infidèle |
| - alaxeṛt | - zombi |
| - alekkuḍ | - fouet |
| - amanef | - égaré |
| - amarked | - récompense |
| - amaṛtaddi | - qui quitte l’islam |
| - amasiḥi, aneṣrani | - chrétien |
| - amaslay | - impur |
| - amaγlal | - éternel |
| - amcaγli | - avertisseur |
| - amerkid, tuẓult | - vertu |
| - amesγura | - muezzin |
| - amettin | - le mort |
| - ameγrad | - univers |
| - amin | - amen |
| - amjahed | - moudjahid |
| - amrabeḍ, agurram, ambaṛek | - marabout |
| - amsurḍu | - élève de l’école coranique |
| - amuddir | - vivant |
| - amutel | - châtiment |
| - amẓallu | - prieur |
| - amγafer | - fait de se rendre visite pendant l’Aïd |
| - anaflas | - croyant |
| - anasfal | - tentateur |
| - aneḍfar | - disciple |
| - anef | - s’égarer |
| - aneffu | - esprit |
| - aneglus | - ange |
| - anesbakkaḍ | - pécheur |
| - anez | - s’incliner |
| - anmezray | - impie |
| - annuz | - inclination |
| - aqasi | - punition |
| - aqili, tasureft | - pardon |
| - arufi | - clément |
| - asaxram | - adultère |
| - asbur, ikerhi | - voile féminin |
| - asburru | - fait de se voiler |
| - aṣebri | - patient |
| - asekni | - signe |
| - asektu | - rappel |
| - asfel | - sacrifice |
| - asudder | - résurrection |
| - asγan, tisreḍt | - religion |
| - atter s … | - adorer |
| - axellaq | - Créateur |
| - aylan | - verset |
| - ayniz | - rakaa |
| - aytem | - sacrilège |
| - azendiq | - hypocrite |
| - aẓumu, aẓumi | - carême |
| - aγuda | - fait de rendre grâce |
| - aεezzab | - grand clerc |
| - caγli | - avertir |
| - ccada, taguzi | - chahada, témoignage |
| - ccariεa | - charia |
| - cciṭan, yeblis | - Satan |
| - cehhed, igaz | - prononcer la chahada |
| - dden, adan | - appeler à la prière |
| - ddunnit | - ici-bas |
| - dgeẓ | - supplicier |
| - dket | - ê. dans la quiétude |
| - ekt, seddeq | - donner l’aumône |
| - fles | - croire en |
| - ftu | - donner une fatwa |
| - hajeṛ | - quitter |
| - hellel, rettel | - psalmodier |
| - igi | - acte |
| - iḥlil, ixlal | - ê. licite |
| - ihwah, uhuḍ | - le mal |
| - iman | - âme |
| - imceṛṛi, amuheḍ | - malfaiteur |
| - imdeyyen | - religieux |
| - iminig | - expatrié |
| - imlayken | - anges |
| - imqeddes | - sacré |
| - imrad, agreffu | - prosternation |
| - imseddeq | - charitable |
| - ineslem, imeslem | - musulman |
| - inig | - s’expatrier |
| - irew | - jeune clerc |
| - iseḍnen | - chapelet |
| - jahed | - combattre |
| - Jebril | - Gabriel |
| - laxeṛt | - l’au-delà |
| - Lquran, Alquran | - Coran |
| - Massi-nneγ | - notre Seigneur |
| - mred, grefet | - se prosterner |
| - mud | - adorer |
| - mutel | - châtier |
| - nfu | - ê. utile |
| - qas | - punir |
| - qil, suref | - pardonner |
| - Ṛebbi, Yalla, Yakuc | - Dieu |
| - ṛjem | - lapider |
| - sbur | - se voiler |
| - seγnew | - créer |
| - stenǧi | - faire ses ablutions |
| - sudder | - ressusciter |
| - taḍfi | - délice |
| - tafaska | - fête |
| - taflest | - croyance, foi |
| - tagada | - égalité |
| - taḥlaylit, tixlelt | - fait d’ê. licite |
| - takeffaṛt | - expiation |
| - takuti | - aumône |
| - tamasleyt | - impureté |
| - tameddurt | - la vie |
| - tamella | - miséricorde |
| - tamesgida | - mosquée |
| - tamettant | - la mort |
| - tamezrit | - désobéissance |
| - tamkerra | - miracle |
| - tamsadaqt, zzakat | - zakat |
| - tamsunt | - paradis |
| - tamugant | - temple |
| - tanfa | - utilité |
| - tasuṛet, tasurrit, tasarnat | - sourate |
| - tasuzelt | - salutation |
| - tatubt, tagerẓawt | - le repentir |
| - tawadna | - appel à la prière |
| - tawatri, tittar, tiwatriwin | - invocation(s) |
| - taxelqit | - création |
| - taẓallit, amud | - prière |
| - taγdemt | - justice |
| - taγennawt | - création |
| - taεacuṛt, abiyannu | - achoura |
| - tičča | - moment pour rompre le jeune |
| - tifawt, tafrara | - aube |
| - tikerkas | - mensonge |
| - tillas, tihay | - ténèbres |
| - timsi, ahes, ǧihennama | - enfer |
| - tirmit | - épreuve |
| - tittert | - adoration |
| - tiwri | - malédiction |
| - ttwekkel, segẓen | - se remettre à |
| - tub, mmegraẓ | - se repentir |
| - tuki | - offrande |
| - tulluγt, tawlaγt, tiγudi, tanafut | - le bien |
| - tuẓumin | - fait de faire le carême |
| - uḍuf | - deuil |
| - ugdil | - illicite, interdit |
| - uman | - ê. clair, évident |
| - uẓum, ẓum | - jeuner |
| - uγdim | - juste |
| - wekkel | - remettre à |
| - ẓẓal, muhed | - prier |
| - γafer | - visiter qlqn pendant l’Aïd |
| - γdem | - ê. juste |
| - γnew | - ê. crée |
| - γudi | - rendre grâce |
| - εezṛayen, εezṛin | - Azraël |
| - εṣu | - désobéir |
Ismawen n tẓalliwin:
| - taẓallit n utewweb | - prière de l’aube |
| - taẓallit n tenzayt (γabecca) | - prière du matin |
| - tizzernin | - prière du dohr |
| - tigẓin, takest | - prière du âsr |
| - tisemsin | - prière du maghreb |
| - tisuḍsin, tinniḍes | - prière de l’aïcha |
Kra n tefyirin :
| - tagallit n tkerkas / ccada n zzuṛ | - faux témoignage |
| - irk iggi | - mauvaise action |
| - yir awal | - mauvaise parole |
| - awal n Ṛebbi | - parole de Dieu |
| - tafaska n tneqqit / yiγras | - Aïd el Adha |
| - tafaska n yičča | - Aïd el Fitr |
| - eg acrik i Ṛebbi | - associer qlqn à Dieu |
| - yeεṣa Ṛebbi | - il a désobéi à Dieu |
Asumer n kra n wawalen d tefyirin imaynuten: [2]
- tasnakuca / tasnakuct (théologie): seg « tussna » → « tasna » (science) akked « yakuc » (Dieu)
- amasnakuc / asnakucan (théologien)
- tayankuca / tayankuct (monothéisme) : seg « yan » akked « yakuc » (Dieu)
- amyankuc / ayankucan (monothéiste)
- tagetyakuca / tagetyakuct (polythéisme) : seg « egt » (ê.nombreux) akked « yakuc »
- amgetyakuc / agetyakucan (polythéiste)
- tabakuca / tarakuca (athéisme)
- abakucan / arakucan (athéiste)
- abakuc / arakuc (athée): seg « aba » / « ar » (néant, privatif) akked « yakuc »
- anezday (associateur): seg umyag « zdi » (associer, réunir, unir)
- amecrak = anezday
- amazun (envoyé) : seg umyag « azen » (envoyer)
- tasidest (acte qui cause l’impureté après l’acte sexuel) : seg « sides » (mettre de côté) [3]
- asidas (personne impure après l’acte sexuel)
- tajnaba = tasidest ; imjenneb = asidas
- tyemmem (se purifier par lustration pulvérale)
- atyemmem (lustration pulvérale)
- anbi (prophète)
- sneg, sebbeḥ (louer)
- tasnegt, asebbeḥ (louange)
- taftut (fatwa)
- taknisa (église)
- ameεṣaw (désobéissant), seg « εṣu » (désobéir)
- timeεṣa (désobéissance)
- taseǧǧadat (tapis réservé pour la prière)
- adlis uγris (livre sacré)
- aggur n uẓumu (croissant du ramadan)
- azaraf aneggaru (jugement dernier)
- azul fell-awen (que le salut soit sur vous)
- iḍ n qadaṛ (nuit du qadar) [4]
- iḍ n twadda d usali (nuit de içra et de miεraj)
- iḍ n ucukku / iḍ n yimiji (nuit du doute)
- imenzayen n Islam (principes de l’islam)
- inaw amasγan (discours religieux)
- isulas / ijga isemmusen n Islam (les cinq piliers de l’islam)
- taggara n umaḍal / angar n umaḍal (la fin du monde)
- taẓallit n tingrawt (prière du vendredi)
- taẓallit n ugraw (la prière du groupe)
- taẓallit n umessikel (prière du voyageur)
- taẓallit n umuḍin (prière du malade)
- taẓallit n unabay (prière de l’absent)
- taẓallit taneflant, tanfelt (prière surérogatoire)
- taẓallit γef umettin (prière sur le mort)
- tinawt n tingrawt (prêche du vendredi)
- tudert taneffawt (vie spirituelle)
Tagrayt:
Anadi-a war ccek ur yemmid ara; γef waya, ssarameγ ad t-kemmlen wiyaḍ akken ad yili d tisergelt iyes ara nergel abrid i tesεurrebt, xersum deg taγult-a n usγan. Meccan, imnadayen imaziγen ur ilaq ad ilin d imεeṣṣben arma bγan ad sgedlen i yal awal ara d-yekken seg taεrabt; ur ilaq ad nettu nwis tutlayt-a, imi tettidir γer yidis n tmaziγt, d nettat ay d aγbalu amenzu seg d-tugem tutlayt-nneγ imerḍilen-is.
_______________________
Timawin :
- Kra n wawalen, γas d imaynuten, ad ten-nessiḍen gar wawalen umrisen imi nutni ttusqedcen deg waṭas n yedlisen.
- Kra n wawalen nenna-d d imaynuten, acku beddlen talγa; ttwasmuzzγen. I lmend n umedya, agdazal n yermi afṛansis am « désobéissance » deg tmaziγt taruṣwibt d « lmeεṣiyya », akk-a ay yettwanṭaq gar medden, maca nkkni nefka-as talγa tamaynut s yiwen seg yiqulab imaziγen; nerra-t d « timeεṣiwt », am « zlu – timezliwt ».
- I usebγer n tmaziγt, yelha ma nesseqdac awalen imerḍilen yettwasmuzzγen akked wawalen imaziγen d-nesnulfa seg wid-nni s tsuγelt. Amedya: « tajnaba, imjenneb » / « tasidest, asidas ». Acu kan, akken ad yili umwati gar umeslay d-yettureḍlen d win d-yettwasnulfan, yessefk γef umnaday ad yissin wullen tutlayt tamerḍalt.
- Awal-a yebna γef uqaleb amaziγ war targalt tazwarant am deg « nadam » (sommeille)
Iγbula:
- ABDESSELAM A., 1997. – Dictionnaire abrégé du vocabulaire redressé de la langue berbère, ENAG.
- ACHAB. R., 1996. – La néologie lexicale berbère (1945-1995), PEETERS, Paris.
- ALOJALY Gh., 1980. – Lexique touareg-français (parlers berbères du Niger), Copenhague, Akademisk Forlag.
- BOUMALK A. & NAIT ZERRAD K., 2009. – Vocabulaire grammatical de tamzight, IRCAM, Rabat.
- CHAKER S., 1981. – Tableau récapitulatif des procédures de création lexicale berbère (kabyle),Bulletin intérieur du C.R.A.P.E., Alger, pp 143-145.
- DALLET J-M., 1982. – Dictionnaire Kabyle-Français : parler des At Mangellat, Algerie, Paris : SELAF.
- DELHEURE J., 1984. – Dictionnaire mozabite-français, Paris, SELAF.
- DELHEURE J., 1987. – Dictionnaire ouargli-français, Paris, SELAF.
- DESTAING E., non daté. – Étude sur le tachelhit du Sous (vocabulaire français-berbère), tome 7, Ed. Ernest Leroux.
- FOUCAULT Le P. de, 1918. – Dictionnaire touareg-français (dialecte ahaggar), tomme 1, Paris, Ed. Maisonneuve Frères.
- HADDADOU M.A., (non date). – Guide de la culture et de la langue berbères, ENAL-ENAP.
- HCA, 2004. – Amawal n tmazight tatrart (français-tamazight), Ed. Ministère de la Culture.
- JUSTINARD L., 1914. – Manuel de berbère marocain, dialecte chleuh, Librairie Orientale & Américaine, E. Guilmoto, Paris.
- NAIT ZERRAD K., 1998. – Amawal amasγan n tmaziγt, Centro Studi Camito-Semitici, Milano.
|
Amawal n wawalen uwεiṛen yettusqedcen deg unadi-a |
|
|
Tamaziγt |
Tafṛansit |
|
|
Blog : http://thaqarvuzth.unblog.fr
Tanemmirt-ik a D. Messaoudi
D lawan, Imazighen ad rren lwelha nsen gher wayagi, imi aseqdec n Tmazight deg uh’ric-a n tesred’t (ddin) ilaq, d win ara d-yerren rr’uh’ i Tmazight, imi tisrad’ i d-yuzen Rebbi ameâzuz maççi s tmazight, ladgha L’islam ; ad agh-qqaren s taârabt ma ulac ur ittwaqbal fell-ak, imi iswi-nsen d asâurreb, nekni ur ilaq ara ad neqbel timezla s ssif n wuregh, Tisrad’ akk gerrzent, lhant, wennâent ; meâna ttuseqdacent i usfad’ n wansayen n yigherfan n wid i ten-yettamnen d ugezzum n yilsawen-nsen. Ghef waya ur qebblegh ddin ittuseqdacen i usfad’ akked ugezzum-nnegh.
Win ara k-yinin tamasih’it s trumit kan negh s tegnizit, ur tettamen.
Win ara k-yinin L’islam s taârabt kan ur tettamen; zz’al dâu s teqbaylit-ik ( axater Rebbi ifehhem akk tutlayin) ma ulac ad ruh’en ad zzenzen tizit anda llan yijelghughen akked niyyat.
Ghac-iten.
Tanemmirt a mass ɣef tirza-ik ɣer taddart-ik; awal-ik deg-s aṭas n tidet.